Shri Ramakrishna Ashrama, Rajkot

Free Books : Life Of Swami Vivekananda

વિજ્ઞાન અને ઔદ્યોગિક પ્રગતિના માર્ગદર્શક સ્વામીજી

સ્વામી વિવેકાનંદે ચીન, જાપાન, અને કેનેડા થઈને અમેરિકાનો પ્રવાસ કર્યો હતો. જાપાનમાં કોબેમાં તેઓ ‘એમ્પ્રેસ ઑફ ઇન્ડિયા’ જહાજમાં આરૂઢ થયા હતા. આ જહાજે યોકોહામાની વિદાય ૧૪મી જુલાઈના રોજ લીધી હતી અને વાનકુંવર માટેની મજલ શરૂ કરી હતી. જુલાઈની ૨૫મી તારીખે વાનકુંવરમાં જહાજે રોકાણ કર્યું હતું, ત્યાંથી તેમણે શિકાગોની મુસાફરી કરી હતી અને સંભવ છે કે ૧૮૯૩ના જુલાઈની ૩૦મી એ પહોંચ્યા હતા. તે પહેલાં તેમણે કેન્ટોનમાં કેટલાક બૌદ્ધ મઠોની મુલાકાત લીધી હતી. જાપાનમાં તેમણે ઔદ્યોગિક પ્રગતિ અને જનતાની ચોખ્ખાઈ જોઈને તેમણે તેની પ્રશંસાપૂર્વક નોંધ લીધી હતી. સ્વામીજીનું એ સ્વપ્ન હતું કે અદ્યતન વિજ્ઞાનને અને ટેકનોલોજીના વિકાસને ભારત સુધી લાવવો. આથી તેમણે ખેતડીના મહારાજા અને પોતાના ભારતીય શિષ્યોને ભારતના કલ્યાણ માટે પાશ્ચાત્ય વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીનો અભ્યાસ કરવા પ્રેર્યા હતા. વિવેકાનંદજી ધર્મસભામાં દાખલ થયા તે પહેલાં પણ તેઓ ભારતને વિજ્ઞાન તથા ટેકનોલોજીમાં સહાય કરીને ભારતની જનતાના ઉત્કર્ષ માટે સહાય રૂપ થવા અમેરિકાને અપીલ કરી રહ્યા હતા. સર જમશેદજી તાતા સ્વામીજી સાથે જ ‘એમ્પ્રેસ ઑફ ઇન્ડિયા’ જહાજમાં પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા. આ બાબતમાં તેમને પણ ફળદાયી વાતચીત થઈ હશે. ૧૮૯૮ની આસપાસ તાતાનો પ્રતિભાવ આવી ગયો. ભારતમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન માટે પ્રથમ સંસ્થા શરૂ કરવા માટે તેમણે ત્રીસ લાખ રૂપિયાની ઓફર કરી. સમગ્ર ભારતે તેમના આ ઐતિહાસિક પગલાને આવકાર્યું. તાતાની ઇચ્છા એવી હતી કે વિવેકાનંદજી આ સંસ્થાને નેતૃત્વ પૂરું પાડે. ૨૩-૧૧-૧૮૯૮ના પત્રમાં જમશેદજી તાતા લખે છે:

‘એસ્પ્લેનેડ હાઉસ, મુંબઈ
૨૩મી નવેમ્બર, ૧૮૯૮
પ્રિય સ્વામી વિવેકાનંદ,

આપ જાપાનથી શિકાગો જઈ રહ્યા હતા, ત્યારે હું આપનો સહપ્રવાસી હતો એ આપને યાદ હશે, એવી મને શ્રદ્ધા છે. આપે ભારતમાં સંન્યાસીવૃત્તિનો વિકાસ થાય, એના વિશે વિચાર પ્રગટ કરેલો, તે મને અત્યાર સુધી ખૂબ યાદ આવે છે. આપે કહેલું કે તેમની ફરજ વિનાશ કરવાની નથી પણ એ વૃત્તિને ઉપયોગી માર્ગોએ વાળવાની છે.

ભારત માટે ‘રીસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ’શરૂ કરવાની મારી યોજના સંબંધી વિચારો પણ યાદ છે. આપે આ વિશે સાંભળ્યું કે વાંચ્યું જ હશે એના વિશે શંકા નથી. મઠોની સ્થાપના અથવા સંન્યાસી વૃત્તિના પ્રભુત્વવાળા માણસો માટે આવાસો બનાવવા સિવાય આ વૃત્તિનો વધારે સારો ઉપયોગ ન કરી શકાય, એમ મને લાગે છે. આ સ્થળોએ તેઓ સાદગીપૂર્ણ મર્યાદાઓ સાથે રહી શકે અને તેમના સમયનો સદુપયોગ નૈસર્ગિક અને માનવીય વિજ્ઞાનના વિકાસમાં કરી શકે. મારો મત એવો છે કે આ પ્રકારની સંન્યાસીવૃત્તિની તરફેણમાં કાર્યક્ષમ નેતા દ્વારા લડત હાથ ધરવામાં આવે તો એ સંન્યાસી ધર્મ વિજ્ઞાન અને આપણા દેશના શુભ નામને માટે બહુ સહાયરૂપ બની રહે; અને મને ખબર નથી કે આવી સામરિક પ્રવૃત્તિને માટે વિવેકાનંદ કરતાં વધારે લાયક સેનાપતિ બીજો કોઈ હોઈ શકે ! આ બાબતમાં આપણી પ્રાચીન પરંપરાઓને સમુજ્જ્વલ રીતે જીવનમાં ઉતારવામાં આપ પોતે જોડાવાની વિચારણા કરી શકો ખરા ? કદાચ આ બાબતમાં આપણા લોકોને જગાડવામાં આપ આગ જેવું ઉત્તેજક ચોપાનિયું પ્રકાશિત કરો તો વધુ સારું થાય. આ પ્રકાશનનો બધો ખર્ચ હું આનંદપૂર્વક ઉપાડી લઈશ.

ભલી લાગણીઓ સાથે, સ્વામી હું છું આપનો વફાદાર,
જમશેદજી એન. તાતા’

તે સમયગાળા દરમિયાન સ્વામીજી રામકૃષ્ણ મુવમેન્ટ શરૂ કરવાના કાર્યમાં ખૂબ રોકાયેલા હતા. પરંતુ તાતાના પ્રકલ્પમાં તેમનો રસ ઉદ્દીપ્ત રહ્યો હતો. વિવેકાનંદજીએ પોતાના ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૦૧ના પત્રમાં લખ્યું છે કે તેમને ખુશી છે કે તેમના શિષ્યો પેલા મજબૂત અને ભલા માણસ તાતાને મળ્યા હતા અને તેઓશ્રીએ એવી આશા વ્યક્ત કરી હતી કે પોતાનું સ્વાસ્થ્ય સારું થશે તે પછી તેઓ મુંબઈમાં તેમને મળશે. ગમે તેમ પણ વિવેકાનંદજી ન તો સ્વાસ્થ્ય પાછું મેળવી શક્યા કે ન તો તાતાની ઓફરનો સ્વીકાર કરી શક્યા અને ૧૯૦૨ના જુલાઈમાં અવસાન પામ્યા. ગમે તેમ પણ ભગિની નિવેદિતા તાતાના સલાહકાર શ્રીપાદસાને મળ્યાં અને પેલી યોજનાની તાત્કાલિક અમલવારી કરવાની શક્યતાઓ તપાસી જવાની ભલામણ કરી. સ્વામીજીની પ્રેરણા હેઠળ ‘પ્રબુદ્ધ ભારતે’ પોતાના ૧૮૯૯ના એપ્રિલના અંકમાં એ પ્રકલ્પને આવકાર્યો હતો. જ્યારે સ્વામીજી જીવતા હતા ત્યારે ૧૯૦૨ના માર્ચના અંકમાં પ્રબુદ્ધ ભારતે જાહેરાત પણ કરી દીધી હતી કે આ સંસ્થાની સ્થાપના બેંગલોરમાં કરવામાં આવશે અને તેનું નામ ‘ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાયન્સ’ રાખવામાં આવશે. ૧૯૦૪માં તાતાના દેહાવસાન પછી પ્રબુદ્ધ ભારતે (જૂન, ૧૯૦૪) ફરીથી તાતાની મહત્તા દર્શાવતાં કહ્યું હતું કે તેઓ ભારતમાં અનુસ્નાતક કક્ષાએ સંશોધનકેન્દ્રની વિભાવનાના શ્રીગણેશ કરનારા ભારતીયોમાંના એક હતા. પરંતુ ભગિની નિવેદિતાના શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નો છતાં લોર્ડ કર્ઝને આ હિલચાલને દબાવી દીધી હતી. એપ્રિલ, ૪, ૧૯૦૪ના પત્રમાં તાતાના પ્રકલ્પને બ્રિટિશ સરકારે કેવી રીતે અંતે નકારી કાઢ્યો હતો એ વિશે ભગિનીએ દુ:ખ સાથે લખ્યું હતું. આજે તાતાએ સ્થાપેલ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન કરતી વિવિધ સંસ્થાઓ તથા બીજાં ટ્રસ્ટો દ્વારા આ સ્વપ્ન સાકાર થયું છે અને ત્યાં રાષ્ટ્રિય કલ્યાણ ખાતર વિજ્ઞાન તથા ટેકનોલોજીના અદ્યતન વિકાસનો અમલ કરવામાં આવે છે.

You cannot believe in God until you believe in yourself.- Swami Vivekananda

A few heart-whole, sincere, and energetic men and women can do more in a year than a mob in a century.- Swami Vivekananda

Arise ! Awake ! And Stop Not Till the Goal is Reached.- Swami Vivekananda

All power is within you, you can do anything & everything !- Swami Vivekananda

To be good & to do good, that is the whole of religion.- Swami Vivekananda

Purity, Patience & Perseverance are the three essentials to success, and above all Love !- Swami Vivekananda

Take the whole responsibility on your own shoulders, and know that you are the creator of your own destiny !- Swami Vivekananda

We are what our thoughts have made us, so take care about what you think.- Swami Vivekananda